PTSS & complexe PTSS
Wanneer ingrijpende ervaringen blijven doorwerken.
Sommige gebeurtenissen laten sporen achter die niet vanzelf verdwijnen. Herinneringen kunnen zich blijven opdringen, het gevoel van veiligheid kan veranderen en situaties die voor anderen vanzelfsprekend zijn, kunnen plotseling spanning oproepen.
Bij sommige mensen ontwikkelen deze klachten zich tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Wanneer daarnaast langdurige problemen ontstaan met emotieregulatie, het zelfbeeld en relaties, kan sprake zijn van complexe PTSS (cPTSS).
Hoewel beide veel overeenkomsten hebben, zijn er ook belangrijke verschillen.
Wat is PTSS?
PTSS staat voor posttraumatische stressstoornis. Het is een psychische aandoening die kan ontstaan na een of meerdere zeer ingrijpende of bedreigende gebeurtenissen, zoals geweld, seksueel misbruik, een ernstig ongeluk of oorlog. Na een traumatische gebeurtenis kunnen spanning, angst en andere stressreacties optreden. Dat is op zichzelf niet ongewoon.
Bij PTSS blijven bepaalde reacties echter aanhouden en hebben ze invloed op het dagelijks functioneren. Het kan voelen alsof het gevaar nog niet voorbij is, zelfs wanneer iemand zich inmiddels in een veilige omgeving bevindt.
Hoe kan PTSS zich uiten?
Herbelevingen
Herinneringen aan de gebeurtenis kunnen zich ongewild opdringen. Dit kan gebeuren in de vorm van nachtmerries, indringende beelden of flashbacks, waarbij het voelt alsof de gebeurtenis opnieuw plaatsvindt.
Vermijding
Aanhoudend gevoel van dreiging
Iemand kan situaties, plekken, gesprekken of gevoelens vermijden die herinneringen oproepen aan wat er is gebeurd. Dit kan tijdelijk helpen om spanning te verminderen, maar tegelijkertijd het dagelijks leven steeds verder beperken.
Het lichaam kan voortdurend alert blijven. Iemand schrikt snel, is waakzaam, slaapt onrustig of heeft moeite om zich te ontspannen.
Veranderingen in gedachten en gevoelens
Bij PTSS kunnen ook schuldgevoelens, schaamte, somberheid, prikkelbaarheid en negatieve overtuigingen over zichzelf of de wereld voorkomen. Niet iedereen ervaart dezelfde klachten, en ook de intensiteit ervan kan sterk verschillen.
Wat is complexe PTSS?
Complexe PTSS, ook wel cPTSS genoemd, heeft de kernkenmerken van PTSS, maar gaat daarnaast gepaard met aanhoudende problemen op drie andere gebieden: emotieregulatie, zelfbeeld en relaties.
cPTSS wordt relatief vaak gezien na langdurige of herhaalde traumatische ervaringen, vooral wanneer iemand moeilijk aan de situatie kon ontsnappen. Denk bijvoorbeeld aan langdurige mishandeling, herhaald seksueel misbruik, huiselijk geweld of andere vormen van voortdurende onveiligheid. Maar de duur of het soort gebeurtenis bepaalt niet automatisch welke diagnose iemand ontwikkelt.
Moeite met het reguleren van emoties
Emoties kunnen overweldigend aanvoelen, moeilijk te begrijpen zijn of juist nauwelijks toegankelijk lijken. Sommige mensen ervaren plotselinge angst, boosheid of intens verdriet. Anderen voelen zich regelmatig leeg, afgesloten of emotioneel verdoofd.
Wat van buitenaf op een sterke reactie lijkt, kan samenhangen met een stresssysteem dat langdurig op dreiging heeft moeten reageren.
Een negatief zelfbeeld
Langdurige traumatische ervaringen kunnen diep doorwerken in de manier waarop iemand naar zichzelf kijkt. Gevoelens van schaamte, schuld, minderwaardigheid of waardeloosheid kunnen een grote rol spelen.
Iemand kan bijvoorbeeld rationeel begrijpen dat diegene geen schuld had aan wat er is gebeurd, maar zich vanbinnen toch verantwoordelijk voelen.
Moeite met relaties en vertrouwen
Wanneer onveiligheid ontstaat binnen relaties, kan dit invloed hebben op hoe iemand later verbinding met anderen ervaart.
Vertrouwen kan ingewikkeld worden. Nabijheid kan zowel gewenst als beangstigend zijn. Grenzen aangeven, hulp vragen of zich kwetsbaar opstellen kan veel spanning oproepen.
Dit betekent niet dat iemand geen gezonde relaties kan aangaan. Wel kunnen eerdere ervaringen het aangaan en onderhouden van verbinding ingewikkelder maken.
Wat is het verschil tussen PTSS en complexe PTSS?
Het belangrijkste verschil zit niet simpelweg in de ernst van wat iemand heeft meegemaakt, maar in de combinatie van klachten. Bij PTSS staan de traumagerelateerde klachten centraal, zoals herbelevingen, vermijding en een aanhoudend gevoel van dreiging. Bij complexe PTSS zijn deze kenmerken ook aanwezig, maar komen daar aanhoudende problemen met emotieregulatie, een negatief zelfbeeld en relaties bij. Complexe PTSS is dus niet simpelweg een benaming voor 'ernstige PTSS' of voor trauma dat lang heeft geduurd. Beide aandoeningen kunnen het dagelijks leven ingrijpend beïnvloeden. De ene diagnose maakt de ervaringen of klachten van iemand niet belangrijker dan die van een ander.
Waarom wordt complexe PTSS niet altijd als aparte diagnose gesteld?
Er bestaan verschillende internationale systemen om psychische aandoeningen te classificeren. In de ICD-11, het classificatiesysteem van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), wordt complexe PTSS erkend als een afzonderlijke diagnose. In de DSM-5-TR, die veel wordt gebruikt binnen de Nederlandse geestelijke gezondheidszorg, bestaat complexe PTSS niet als aparte diagnose. Daar worden de klachten deels beschreven binnen de bredere PTSS-diagnose en eventuele bijkomende problematiek.
Daardoor kan het voorkomen dat iemand wel kenmerken van complexe PTSS herkent, maar deze benaming niet terugziet in een diagnostisch verslag. Een zorgvuldige beoordeling door een deskundige is belangrijk om te begrijpen welke klachten er spelen en welke ondersteuning passend is.
PTSS en CPTSS zijn niet altijd zichtbaar
Een veelvoorkomend misverstand is dat iemand met PTSS voortdurend angstig, verdrietig of zichtbaar ontregeld zou moeten zijn. Maar traumaklachten kunnen grotendeels aan het zicht van anderen ontsnappen. Iemand kan werken, voor kinderen zorgen, sociale contacten onderhouden of naar buiten toe rustig en zelfstandig overkomen, terwijl er vanbinnen veel spanning of ontregeling aanwezig is. Ook kunnen klachten wisselen. Wat de ene dag lukt, kan op een andere dag veel moeilijker zijn.
Hoe iemand functioneert aan de buitenkant, vertelt niet altijd hoeveel moeite dat vanbinnen kost.
Behandeling en herstel
Zowel PTSS als complexe PTSS zijn behandelbaar. Er bestaan verschillende traumagerichte behandelmethoden, waaronder EMDR en traumagerichte cognitieve gedragstherapie, zoals exposuretherapie. Bij complexe PTSS kan het daarnaast belangrijk zijn aandacht te besteden aan emotieregulatie, veiligheid, zelfbeeld en relaties.
Welke behandeling passend is, verschilt per persoon. Soms is extra ondersteuning of tijd nodig om een behandeling goed te kunnen volgen. Dat betekent niet dat traumaverwerking altijd moet worden uitgesteld. Een behandeling hoort zoveel mogelijk in samenspraak met de persoon zelf te worden vormgegeven, met aandacht voor diens klachten, behoeften, omstandigheden en grenzen.
Herstel betekent niet noodzakelijk dat alles wat iemand heeft meegemaakt verdwijnt uit de herinnering. Het kan ook betekenen dat herinneringen minder ontregelend worden, dat vertrouwen langzaam groeit en dat iemand meer ruimte ervaart om het eigen leven vorm te geven.
Je bent meer dan een diagnose
Diagnoses kunnen helpen om klachten te begrijpen, passende ondersteuning te vinden en woorden te geven aan ervaringen die moeilijk uit te leggen zijn. Maar een diagnose vertelt nooit het volledige verhaal van een mens. Niet iedereen die trauma heeft meegemaakt, ontwikkelt PTSS. En niet iedereen die langdurige traumatische ervaringen heeft gehad, ontwikkelt complexe PTSS. Dat maakt de ervaringen van iemand niet minder ingrijpend of minder belangrijk.
Je hoeft geen diagnose te hebben om erkenning, begrip of ondersteuning te verdienen.
Verder lezen
- Overlevingsreacties - Over vechten, vluchten, bevriezen, aanpassen en dissociatie als reactie op dreiging.
- Herstel & behandeling - Over verschillende behandelmethoden, ondersteuning en het hervinden van regie.
- Trauma & relaties - Over de invloed van trauma op vertrouwen, grenzen, hechting en verbinding.
Deze pagina biedt algemene informatie en is geen vervanging voor professionele diagnostiek of behandeling. Herken je jezelf in bepaalde klachten en ondervind je daar hinder van? Bespreek dit dan met je huisarts of behandelaar.
Bron: ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum - Wat is PTSS?
Bron: Thuisarts - Behandeling voor PTSS
Bron: National Center for PTSD - Complex PTSD